آگاتی کریستی جوان

آگاتی کریستی جوان

این یادداشت قبلا در کتاب ماه کودک و نوجوان منتشر شده است. ولی خاطرم نیست کدام شماره، ایام قدیم بود که مسعود ملکیاری در کتاب ماه فعالیت میکرد و آرامش و امنیت و کیفیت برقرار بود.

 

لذت آگاتی کریستی خواندن

نگاهی به کتاب جسدی در کتابخانه

اولین نظر درباره­ی آگاتا کریستی معمولا این است: «ای بابا، سریالش را که دیده­ایم.» یا مثلا «ای بابا! قاتل همان پسر مو بوره بود، یادت نیست؟» سوال واقعا خوبی است، این کتاب­ها چقدر ارزش خواندن دارند؟ مخصوصا که در خیلی محافل و در بحث­های دور همی شنیده می­شود آثار پلیسی اصولا برای فیلم خیلی مناسبند، از این نظر که به قول معروف طرح محور هستند. پس چرا باید آگاتا کریستی بخوانیم، وقتی قبلا فیلمش را دیده­ایم؟ جواب چنین سوالی معمولا همراه است با مقایسه­ی لذت مطالعه، با لذت تماشا. لذتی که با تصورات و تعلیقات مخصوص خواندن همراه است. با خواندن خودِ رمان، فرصت بازسازی جهان آگاتا کریستی را به خودتان می­دهید. دیگر مجبور نیستید چشم و گوش بسته دنبال پلیس­ها و مارپل از این خانه به آن بروید تا قاتل دستگیر شود. لذت خواندن کتاب به آفرینش تدریجی جهان هم مربوط می­شود و به درنگی که در هنگام خواندن بسیار بهتر از تماشای یک قسمت از یک سریال قابل دستیابی است. وقت خواندن رمان مجبور نیستید ظرف 70 دقیقه قاتل را دستگیر کنید، زمان کاملا دست خود شماست. خودتان را از این لذت محروم نکنید، البته می­دانم که خوانندگان این یادداشت احتمالا کتابخوان حرفه­ای هستند، اما به هر حال این استدلال تکراری ممکن است یک روزی به کارتان بیاید. اما کمی بیشتر در جذابیت­های داستان خانم مارپل دقیق شویم.

جذابیت کلی داستان پلیسی ناشی از بر هم خوردن شدید تعادل در لحظه­ی شروع داستان است با وقوع جنایت. وجدان پاک ما، تا دستگیر نشدن قاتل آرام نخواهد شد، و همین مسئله­ی وجدانی ما را به ادامه­ی ماجرا تشویق خواهد کرد. این جذابیت مشترک همه­ی داستان­های پلیسی است، از پوارو گرفته تا چندلر و … . اما آگاتا کریستی، مخصوصا در داستان­های خانم مارپل عناصر جذاب دیگری را هم به کار می­گیرد. مثلا، حومه­.

خانم مارپل، ساکن روستاست. و ماجراهایش در بطن زندگی روستایی خود مارپل پیش می­رود. اصلا یکی از مهارت­های مارپل تطبیق وقایع مربوط به جرم با حوادث روستاست. تجربه­ی این زندگی روستایی لذت بخش است، فضایی که پیرزن­ها می­سازند و کشیش دهکده و …، غیبت­ها و شوخی­ها، و در لفظ عام خاله زنکی اهالی روستا؛ فضایی دلنشین را برای داستان جنایت می­سازند. در «جسدی در کتابخانه» محض همین تفریحات است که خانم بانتری به جین مارپل می­گوید:«من معتقدم وقتی ناخواسته کسی توی خانه­ات به قتل رسیده، باید از این موقعیت استفاده کنی و تا جایی که می­توانی سرگرم شوی. منظورم را که می­فهمی؟ من می­خواهم بیایی اینجا و ته و توی قضیه را در بیاوری… خیلی هیجان انگیز است، قبول که داری؟… البته می­دانم که حادثه­ی غم انگیزی است، ولی من که دختره را نمی­شناسم….»

خانم بانتری نماینده­ی ما ـ خوانندگان، یا اقلا گروهی از ما ـ در داستان است، محض سرگرمی می­خواهد قاتل را پیدا کند تا خیالش راحت شود. این فضای عادی و زندگی عادی و دقت در جزییات است که رمان را می­سازد. در واقع برتری دیگر رمان بر فیلم همین قابلیت تمرکز بر جزییات در روند پیشرفت داستان است. در حالیکه در فیلم ممکن است توجهی به لباس آدم­ها نکنیم، در کتاب به خاطر ریتم خطی آن در تصویر سازی مجبوریم همه چیز را بخوانیم تا جلو برویم.

همه­ی این موارد، به طور خلاصه اشاره به این واقعیت دارند که آگاتا کریستی نویسنده­ی خوبی است. و به خوبی زندگی واقعی را وارد رمانش می­کند و از این جهت واقع­گرا هم هست. پیش برنده­ی اصلی داستان در داستان­های آگاتا کریستی، دیالوگ است، و آنچه کارآگاهان می­بینند. حتی افکار و درونیات کارآگاه به شکل دیالوگ ظاهر می­شوند. مثلا:«ملچت فکر کرد:«جفرسون همه چیز را نمی­گوید.»» به این ترتیب، ورود به درونیات شخصیت­ها اولا که به ندرت صورت می­گیرد، و دوما از طریق دیالوگ است. یعنی، در چنین داستان پلیسی کلاسیکی، ما از درون ذهن کارآگاه معمولا خبر نداریم. این تدبیر به نویسنده ـ آگاتا کریستی ـ امکان می­دهد استدلالات کارآگاه را تا صحنه­ی پایانی که قرار است قاتل دستگیر شود مخفی نگه دارد و ما مثل  دیگران از روی جملات بعضا به نظر پرت و پلایی که مارپل می­گوید بفهمیم دختر جوان توی کتابخانه را چه کسی کشته است.

در داستان «جسدی در کتابخانه» اکثر اطلاعات سازنده را ما به همراه پلیس­ها کسب می­­کنیم. یعنی اطلاعاتی که بدنه­ی داستان را می­سازند، مثل شناسایی هتل­ها، مظنونین، اینکه چه ساعتی کجا بودند و … را از طریق رفت و آمد پلیس می­فهمیم و وقتی ذهن ما آماده شد و درست مثل پلیس­ها از حل معما عاجز ماندیم خانم مارپل معجزه می­کند و قاتل را با یک تله­ی خیلی خوب گیر می­اندازد. اما صرفنظر از خوبی­های خود داستان آگاتا کریستی چند نکته­ی حاشیه­ای هم درباره­اش وجود دارد که قابل ذکر هستند.

اولین نکته­ی جالب این است که معلوم نیست روی چه حسابی مخاطبین یک رمان جنایی جدی، نوجوانان فرض شده­اند. و با قطع داستان­های نوجوان چاپ شده­اند، و البته این امر به نظر من هم غیر عادی نمی­آید. گویا در طول زمان این داستان­ها انقدر تکرار شده­اند که دیگر برای مخاطبین بزرگسال در این شکل جذابیتی ندارند. مخاطبین بزرگسال بارها و بارها این داستان­ها را تجربه کرده­اند و الان شکل­های جدید داستان پلیسی را گویا بیشتر ترجیح می­دهند. اما به نظر من، خواندن این داستان­های پلیسی کلاسیک هنوز هم برای بزرگسالان مفیدتر است تا کودکان، مخصوصا برای نویسندگانی مثل من.

در شرایط فعلی، مخصوصا در رسانه­ ای مثل سیمای جمهوری اسلامی، طرح­های پلیسی بسیار استفاده می­شوند، و  همینطور در ادبیات بزرگسال ما، طرح­های راز آلود و کارآگاهی به عنوان داستان فرعی یا اصلی کاربرد زیادی دارند، مثلا آبی تر از گناه [محمد حسینی] ، یا حتی کمی تا اندکی عادت می­کنیم[زویا پیرزاد] و از سریال­ها مثلا گاو صندوق [مازیار میری] که الان در حال پخش است و … . اما گفتگوهای محفلی معمولا ادعای ضعف در طراحی چنین داستان­هایی را به گوش می­رساند. صرف نظر از اینکه چنین ادعایی چقدر درست است، یک مشاهده­ ی غیر علمی می­تواند تایید کند که هرچند کارآگاه­های انگلیسی بسیار در ایران محبوب هستند(مثلا جرمی برت در نقش شرلوک هولمز) داستان­های پلیسی ایرانی چندان محبوبیتی ندارند، مگر شاید کارآگاه  علوی که او هم جذابیت اصلیش را از موقعیت زمانی اش و تیپ و ظاهرش می­گرفت تا داستان پلیسی.

به این ترتیب و با توجه به اینکه سنت داستان کارآگاهی هنوز هم به سنت اولیه­ ی انگلیسی تا حدی وفادار است، ترجمه­ی مکرر این آثار شاید تاثیری در بازتولید ایرانی آنها هم داشته باشد. به شرطی که در هنگام باز تولید دقت شود که کشف قاتل در چنین رمان­هایی اگرچه موتور پیشبرنده­ی داستان است، اما اصل در رمان همیشه زندگیِ آدم­هاست، و الا هر روز در صفحه­ی حوادث چندین قاتل دستگیر می­شوند.

نکته­ ی دیگری که قابل تامل است، میزان و نحوه­ ی تاثیر این چنین داستان­هایی روی کودکان و نوجوانان است. همواره گروهی هستند که معتقدند برخورد کودکان و  نوجوانان با جنایت از سنین پایین مناسب نیست. اما به نظر من، وقتی کتاب­هایی مثل داستان­های سرزمین اشباح [دارن شان] ، تهران کوچه­ ی اشباح [سیامک گلشیری]، حتی مجموعه­ دلتورا، و …. در دسترس نوجوانان قرار دارند، بحث درباره­ ی جنایت در آثار آگاتا کریستی کمی بی جهت است. اقلا در آثار کریستی درباره­ ی خشونت حرف می­زنند، خیلی به ندرت دیده می­شود. مثلا در جسدی در کتابخانه، فقط در پایان کار خشونت کمی دیده می­شود.